Chirokitia: osada neolityczna UNESCO na Cyprze

4.3 (20)

Czy kiedykolwiek stanąłeś na kamienistym wzgórzu 40 km od Larnaki, gdzie pod stopami masz fundamenty domu sprzed 8 tysięcy lat? To osada neolityczna Chirokitia, skarb UNESCO ukryty w cieniu cypryjskiej historii, który w promieniu 20 km nie ma konkurencji w postaci tłumów z Ayia Napy. Tutaj czas płynie wolniej, a każdy kamień opowiada o życiu pierwszych mieszkańców wyspy. Chirokitia to jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych na Cyprze, a jej nazwa wywodzi się od greckiego chiro (ręka) i kitia (dolina), co nawiązuje do malowniczego położenia wśród wzgórz. Na miejscu zobaczysz zachowane mury domostw, warsztaty rzemieślnicze oraz rekonstrukcje dawnych chat, które przeniosą cię w czasy, gdy ludzie dopiero uczyli się uprawy roli. Najlepszy moment na wizytę? Wiosna lub jesień, kiedy temperatura jest łagodna, a światło idealne do uchwycenia tajemniczości tego miejsca.

Chirokitia na mapie UNESCO – gdzie leży osada i dlaczego ją wyróżniono

UNESCO Chirokitia to jedno z najbardziej fascynujących miejsc na Cyprze północnym, położone na wzgórzu Kato Dylintis w dystrykcie Larnaka. Ta osada neolityczna Chirokitia, oddalona zaledwie o 40 km od Larnaki i 35 km od Famagusty, u stóp masywu Troodos i w bliskim sąsiedztwie malowniczego Akamas, stanowi wyjątkowy skarb archeologiczny. Jej lokalizacja nie jest przypadkowa – to właśnie tutaj, w strategicznym punkcie między górami a morzem, ludzie 9 tysięcy lat temu stworzyli jedno z pierwszych planowych osad rolniczych na świecie.

Wpisanie Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO w 1998 roku było uhonorowaniem nie tylko ruin świątyni czy twierdzy, lecz całego układu osadniczego Chirokitia. To tu odkryto dziesiątki domów, uliczek, pieców do wypalania ceramiki, magazynów żywności oraz grobowców znajdujących się pod podłogami domostw. Takie rozwiązania świadczą o wysokim stopniu organizacji społecznej – mieszkańcy tej osady neolitycznej potrafili planować przestrzeń życiową z dbałością o detale, co czyni ją unikalnym świadectwem najstarszego rolniczego osadnictwa na Cyprze północnym.

Park archeologiczny Chirokitia to dzisiaj otwarte muzeum pod gołym niebem, które zachwyca zarówno badaczy, jak i zwykłych miłośników historii.

Neolityczna rewolucja na Cyprze to historia, która zaczęła się w momencie, gdy ludzie odłożyli kosze z dzikimi zbożami i chwycili za motyki. Okazuje się jednak, że postęp nie nadszedł tu równocześnie z resztą świata – podczas gdy w Lewancie już od 9000 lat p.n.e. uprawiano pszenicę i jęczmień, neolit na Cyprze pojawił się dopiero około 6000 lat p.n.e., przynosząc ze sobą coś więcej niż tylko nowe techniki rolnicze. To była prawdziwa rewolucja cywilizacyjna: ludzie zaczęli osiedlać się na stałe, budować pierwsze domostwa i tworzyć społeczności, które na zawsze zmieniły oblicze wyspy.

Cypr jako wyspa rolników, myśliwów i rybaków – neolityczna rewolucja

Przejście od zbieractwa do uprawy zbóż i hodowli zwierząt na Cyprze było procesem stopniowym, ale niezwykle istotnym dla kształtowania się tamtejszej kultury. Badania archeologiczne wskazują, że pierwsze ślady osadnictwa pojawiają się w miejscach takich jak Ain Ghazal, gdzie odkryto pozostałości narzędzi rolniczych oraz ziarna dzikich zbóż. Jednak prawdziwy przełom nastąpił wraz z pojawieniem się pierwszych stałych osiedli, które stały się fundamentem dla późniejszych cywilizacji.
Choć neolityczna rewolucja dotarła tutaj później niż do Lewantu czy Mezopotamii, jej wpływ był równie doniosły. Naśladując wzorce z Azji Mniejszej, mieszkańcy Cypru zaczęli eksperymentować z uprawą roślin i hodowlą zwierząt, tworząc podwaliny pod rozwój handlu i wymiany kulturalnej.

Jak powstała osada – na wzgórzu nad doliną, z naturalną obroną, blisko źródeł wody i pastwisk; osada rośnie organicznie przez kilka pokoleń

Pierwsze cypryjskie osady rodziły się tam, gdzie natura sama zdawała się podpowiadać najlepsze rozwiązania. Wybierano wzgórza zapewniające naturalną obronę przed intruzami oraz bliskość źródeł wody pitnej – kluczowych elementów dla przetrwania. Jednym z takich miejsc jest stanowisko archeologiczne Kalymnos, położone w malowniczej dolinie, gdzie znaleziono pozostałości domów zbudowanych z kamienia i gliny.
Te osady nie powstawały według sztywnego planu; rozwijały się organicznie przez pokolenia. Rodziny dobudowywały kolejne pomieszczenia do swoich domostw, a całe społeczności kształtowały przestrzeń wokół siebie tak, by jak najlepiej służyła ich potrzebom. To właśnie tutaj narodziła się cypryjska umiejętność harmonijnego współistnienia z otoczeniem – coś, co później stanie się charakterystyczne dla wyspy.

Ludzie przybyli z Anatolii – migracja przez Morz Śródziemne, wymiana kontaktów, które później przekształcą się w szlaki handlowe prowadzące na wschód

Dzięki badaniom genetycznym i analizie ceramiki wiadomo dziś, że pierwsi mieszkańcy Cypru przybyli głównie z południowej Azji Mniejszej, przemierzając Morze Egejskie lub docierając drogą lądową przez dzisiejszą Syrię. Ich przyjazd zapoczątkował nie tylko rozwój rolnictwa, ale także wymianę kulturową na niespotykaną dotąd skalę.
Te wczesne kontakty handlowe miały ogromne znaczenie dla późniejszych dziejów wyspy. Wraz ze wzrostem osadnictwa pojawiały się pierwsze szlaki handlowe łączące Cypr z Lewantem i Mezopotamią – to właśnie dzięki nim do Europy trafiły nie tylko towary luksusowe takie jak miedź czy obsydian, ale także idee i technologie.

Domy na kamieniach – architektura Chirokitii i jej niezwykły plan kwadratowy

Architektura Chirokitii to jak starożytny album fotograficzny, w którym każdy kadr został zaplanowany z precyzją, którą podziwiałaby nawet najbardziej wyrafinowana kuratorka wystaw. Te domy na kamieniach, wzniesione ponad 7 tysięcy lat temu, są świadectwem geniuszu neolitycznych budowniczych, którzy stworzyli coś więcej niż schronienie – zaprojektowali życie społeczne niczym perfekcyjną kompozycję. Ich budowle na planie kwadratu nie były przypadkowe; były świadomym wyborem, który kształtował codzienność mieszkańców tej unikalnej osady. Ciasno ustawione domy na regularnych działkach tworzyły sieć ulic i placów, gdzie rytm życia wyznaczało słońce wpadające przez dachy do centralnych pomieszczeń.

Z kamieni, błota i gałęzi – jak budowano domy

Budowlańcy Chirokitii mieli jedno nadrzędne zadanie: trwałość. Kamienne fundamenty sięgające metra wysokości stanowiły solidną bazę, chroniącą przed wilgocią i zwierzętami. Na nich wznoszono ściany z gliny wymieszanej z trzciną i gałęziami – materiałem tak uniwersalnym, że służył zarówno do budowy domostw, jak i późniejszego uszczelniania dachów. Kluczowym elementem była konstrukcja dachu: lekki, spadzisty, pokryty gałęziami i gliną, który chronił przed deszczem i upałem. W centrum każdego domu znajdował się centralny piec ceramiczny, nie tylko źródło ciepła, ale także serce gospodarstwa – miejsce gotowania placków chleba i dzielenia posiłków.

Układ kwadratowy – genialna prostota neolitu

Osada Chirokitia to ostatni dobrze zachowany przykład osady Chirokitia, której unikalny układ urbanistyczny zaskakuje nawet współczesnych urbanistów. Domostwa o identycznych rozmiarach – około 5-8 m² powierzchni użytkowej – ustawiono w rzędach na równych działkach o kształcie kwadratu. Ta geometryczna precyzja nie była kaprysem; zapewniała równomierne nasłonecznienie, ułatwiała obronę przed wiatrem i tworzyła spójny system komunikacji między mieszkańcami. Ulice i place między domami były wyraźnymi śladami obiegu ludzi: tu handlowano zbożem, tam spotykano się przy fontannach czy organizowano wspólne uroczystości.

Co kryje się pod fundamentami

Podłogi domów w Chirokitii skrywały więcej niż tylko gliniane posadzki. To tam archeolodzy odkryli tajemnice życia codziennego:

• Jamę magazynowe na zboże i nasiona, ukryte pod podłogą lub ścianą – dowód na rozwinięte rolnictwo
• Piece do pieczenia chleba, których resztki wciąż świadczą o regularnym użytkowaniu
• Grób martwego domu”: pochówki pod podłogą mieszkańca świadczyły o głębokim związku mieszkańców z ziemią i ich bliskimi
• Ślady po narzędziach z krzemienia, które uzupełniają obraz życia sprzed tysięcy lat

To miejsce było czymś więcej niż osadą – było żywym organizmem społecznym, gdzie każdy detal miał znaczenie. Dziś, spacerując po zrekonstruowanych ruinach Chirokitii, nietrudno poczuć tę samą magię światła i cienia, która inspirowała jej dawnych mieszkańców do tworzenia przestrzeni równie funkcjonalnej, co pięknej.

Kiedy spaceruje się po muzeum archeologicznym, trudno oprzeć się wrażeniu, że każdy z wystawionych eksponatów kryje w sobie historię nie tylko epoki, ale i konkretnego człowieka – rzemieślnika, myśliwego czy matki dbającej o dom. Te przedmioty to nie martwe artefakty, lecz świadectwa codzienności, które ożywają dzięki spostrzegawczości i wyobraźni. Ceramika neolityczna z charakterystycznymi otworami na dnie to dowód na to, jak starożytni mieszkańcy osady dbali o higienę i praktyczność: dziury zapobiegały gniciu przechowywanej żywności, a jednolite formy mis i wazonów świadczą o umiejętnościach garncarzy. Obok nich stoją figury płaskorzeźbione, zwane grubymi kobietami”, które choć zdają się prymitywne, są najstarszymi tego typu rzeźbami w Europie. Ich symbolika – płodność i pamięć – łączy sacrum z profanum, przypominając, że sztuka była kiedyś integralną częścią życia codziennego.

Nie można jednak zapomnieć o surowcach, dzięki którym przetrwanie było możliwe. Narzędzia z obsydianu, ostre niczym szkło, oraz kości dzika czy jelenia pokazują, jak zaawansowane było myślistwo i gospodarka tamtych czasów. Hodowla świń i kóz oraz rybołówstwo uzupełniały dietę, a psy myśliwskie stawały się nieodłącznymi kompanami. Te kamienne narzędzia to nie tylko dowód na techniczną sprawność – to także dowód na to, że osada nie była odcięta od świata. Dowodem na globalne powiązania są starozytne szlaki handlowe, dzięki którym surowce takie jak obsydian docierały na tereny dzisiejszej Europy.

Świadectwa codzienności – ceramika, figury płaskorzeźbione i obsydian

Ceramika neolityczna – misy, doniczki i wazony z charakterystycznymi otworami na dnie; codzienność w glinie pokazuje, jak wyglądało życie w osadzie

Codzienność mieszkańców neolitycznej osady zapisała się w glinie w postaci prostych, ale funkcjonalnych form. Ceramika neolityczna to nie tylko naczynia do gotowania czy przechowywania żywności – to także dowód na rozwój technik garncarskich oraz świadomość higieny. Charakterystyczne otwory na dnie uniemożliwiały gromadzenie się pleśni i bakterii, co świadczy o zaawansowanej myśli technicznej naszych przodków.

Figury płaskorzeźbione – znane jako „grube kobiety” (fat ladies): płaskorzeźbione postacie kobiet, najstarsze tego typu rzeźby w Europie, symbol płodności i pamięci

Te enigmatyczne figurki to nie tylko zabytki archeologiczne – to nośniki symboliki kulturowej. Grube kobiety” z epoki neolitu są najstarszymi znanymi przykładami rzeźby figuralnej w Europie i często interpretowane są jako symbole płodności oraz pamięci zbiorowej. Ich masywne kształty mogą nawiązywać do ideałów piękna lub odzwierciedlać znaczenie kobiet jako strażniczek życia.

Obsydian, kości i myślistwo – narzędzia z obsydianu, kości dzika i jelenia, myślistwo z psami, rybołówstwo; gospodarka oparta na hodowli świń i kóz

Surowce takie jak obsydian były bezcenne dla przetrwania społeczności neolitycznych. Jego ostrość sprawiała, że służył do wytwarzania noży i grotów strzał – narzędzi kluczowych zarówno do polowań, jak i obróbki drewna czy skór. Znaleziska kości zwierzęcych oraz dowody na myślistwo sugerują złożony system gospodarki opartej na hodowli oraz polowaniach grupowych. Psy myśliwskie stawały się wówczas nie tylko pomocnikami człowieka, ale członkami społeczności.

Chirokitia w kontekście – porównanie z innymi neolitycznymi centrami

Chirokitia, ukryta wśród cypryjskich wzgórz, to jedno z najlepiej zachowanych neolitycznych centrów na świecie, które wyróżnia się nie tylko swoim położeniem, ale i unikalnym podejściem do wczesnego rolnictwa. Podczas gdy wielkie osady tell jak Çatalhöyük czy Tell Aswad znane są z monumentalnych struktur i gęstej zabudowy, Chirokitia oferuje coś innego: czytelny plan kwadratowy z kamiennymi fundamentami, który sugeruje wysoki poziom organizacji społecznej. Jej mieszkańcy, podobnie jak osadnicy z Kalymnos czy wyspy Daskalio, posługiwali się zaawansowanymi technikami budowlanymi, jednak to cypryjska osada wniosła do historii neolitu coś wyjątkowego – dowód na to, że neolityczna rewolucja dotarła tutaj w wersji wyspiarskiej”, dostosowanej do lokalnych warunków.

Porównując Chirokitię z innymi neolitycznymi centrami, warto zwrócić uwagę na różnice w planie osad. Podczas gdy Çatalhöyük słynie z chaotycznej sieci domostw bez ulic, a Tell Aswad charakteryzuje się rozbudowanymi magazynami żywności, Chirokitia prezentuje uporządkowaną strukturę z wyraźnymi przestrzeniami publicznymi. To właśnie ta klarowność sprawia, że jest tak cenna dla archeologów – ukazuje, jak umiejętnie ludzie epoki neolitu potrafili kształtować swoje otoczenie.

Co więcej, Chirokitia dowodzi, że wczesne rolnictwo na Cyprze rozwijało się niezależnie od wpływów Bliskiego Wschodu. Jej mieszkańcy uprawiali pszenicę i jęczmień, hodowali owce i kozy, a ich osada stała się jednym z pierwszych dowodów na trwałe osadnictwo w regionie. To właśnie te cechy czynią ją wyjątkową – nie tylko jako część dziedzictwa cypryjskiego, ale także jako świadectwo kreatywności pierwszych rolników Morza Śródziemnego.

Od neolitu do epoki brązu – Kition, Enkomi i dziedzictwo cypryjskie

Cypr to nie tylko błękitne niebo nad Santorini czy białe domki w Mykonos – to także żywe muzeum prehistorii, gdzie każda warstwa piasku skrywa opowieść o ludziach, którzy kształtowali tamtejszą cywilizację. Gdy podróżniczka z artystycznym zacięciem przemierza wyspę, jej oko wyłapuje nie tylko doskonałe światło do zdjęć, ale także subtelne ślady przeszłości: od ceglanych ruin Chirokitii po błyszczące pozostałości metalurgii w Enkomi. Te miejsca to niezwykłe świadectwa przemian, które ukształtowały dzisiejszy obraz Cypru – od neolitycznych osadników po kupców epoki brązu, którzy uczynili z wyspy ważny punkt na mapie handlowej świata starożytnego.

Dlaczego osada Chirokitia została opuszczona?

Chirokitia, założona około 7000 lat temu, była jedną z najwcześniejszych stałych osad na świecie. Jednak jej upadek w IV tysiącleciu p.n.e. nie był przypadkiem – badania archeologiczne wskazują na wyczerpanie lokalnych zasobów, takich jak drewno i kamień budowlany, a także na zmiany klimatyczne, które utrudniły rolnictwo. Mieszkańcy przenieśli się wówczas bliżej morza, zakładając nowe osady u wybrzeży, które stały się zalążkami późniejszych miast-państw.
Dziś Chirokitia jest jedynym neolitycznym stanowiskiem na Cyprze wpisanym na listę UNESCO, co czyni ją wyjątkowym miejscem dla każdego, kto pragnie zrozumieć korzenie europejskiej cywilizacji.

Kition i Enkomi – nowe centra kupieckie epoki brązu

Gdy podróżujesz przez dzisiejszą Larnakę, mało kto zdaje sobie sprawę, że pod Twoimi stopami kryje się Kition – jedno z najważniejszych miast-państw epoki brązu (ok. 1600-1100 p.n.e.). To tutaj znajdowało się sanktuarium bogini Afrodyty (później czczonej jako Wenera z Milo) oraz kuźnia, która dostarczała narzędzi i broni dla całego regionu.
Nieco dalej położone Enkomi było z kolei sercem cypryjskiej metalurgii – tutaj odkryto skarby złotych ozdób i brązowych artefaktów świadczących o zaawansowanej technologii ówczesnych rzemieślników. Obie osady były kluczowymi punktami na szlakach handlowych łączących Bliski Wschód z Europą – doskonały temat dla każdej podróżniczki z aparatem w dłoni!

Chirokitia na tle innych skarbów Cypru

Choć Cypr szczyci się kilkunastoma stanowiskami UNESCO (jak Pafos czy malownicze Troodos), to właśnie Chirokitia wyróżnia się unikalnością. Podczas gdy inne zabytki przyciągają przede wszystkim artystycznymi mozaikami lub legendami związanymi z Afrodytą, ta osada oferuje wgląd w codzienne życie pierwszych Europejczyków. Jej rekonstrukcja – domy okrągłe niczym plaster miodu – to niemy dowód na pomysłowość i determinację naszych przodków.
Jeśli kiedykolwiek zastanawiałaś się, jak wyglądało życie przed Wielkimi Kulturami Starożytnymi, odwiedź Chirokitię o wschodzie słońca – wówczas światło padające ukośnie przez kamienne mury dodaje temu miejscu niemal magiczną aurę.

– grafika –

Praktyczny przewodnik – jak zwiedzać Chirokitię i nie narobić sobie kłopotów

Zwiedzanie parku archeologicznego Chirokitia to jak komponowanie kadru w plenerze – wymaga planowania, cierpliwości i odpowiedniego przygotowania. Aby uchwycić esencję tego miejsca, warto zacząć od godzin otwarcia, biletów i dni bezpłatnych: park otwiera się codziennie, ale w sezonie letnim jest czynny dłużej, a niewielka opłata w wysokości 4-5 EUR (razowa wejściówka) sprawia, że każdy może zanurzyć się w historii. Pamiętaj jednak o sprawdzeniu aktualnych informacji przed wyjazdem – nic tak nie zakłóca artystycznego flow jak niespodziewane przeszkody.

Dojazd z Larnaki lub Nikozji to kwestia strategii: samochód to najwygodniejsza opcja (ok. 45 minut z Larnaki, 50 minut z Nikozji), ale równie dobrze sprawdzi się lokalny bus lub zorganizowana wycieczka, która pozwoli skupić się na doświadczeniu, a nie logistyce. Gdy już dotrzesz do wsi Kato Dylintis, pamiętaj, że zwiedzanie Chirokitii to nie spacer po muzeum – to wędrówka po kamienistych ścieżkach pod gołym niebem. Zadbaj o odpowiedni ekwipunek: buty na stabilnej podeszwie, nakrycie głowy chroniące przed słońcem i repelent przeciwko insektom. Na miejscu niewiele znajdziesz schronienia, więc ekspozycja na słońce i wiatr staje się częścią tego doświadczenia.

Nie można też pominąć wizyty w Muzeum Cypru w Nikozji, które stanowi doskonałe uzupełnienie wyprawy. To tam odkryjesz oryginalne artefakty z Chirokitii – ceramikę, figury płaskorzeźbione i rekonstrukcję prehistorycznego domu. Najlepszy scenariusz? Muzeum rano, ruiny po południu – taki układ pozwala zachować równowagę między edukacją a wrażeniami estetycznymi.

Najlepsze pory roku – kiedy zaplanować podróż do Santorini?

Wybór odpowiedniej pory roku na wizytę w Santorini to klucz do udanej przygody, zwłaszcza jeśli marzy ci się nie tylko relaks, ale i odkrywanie magicznych kadrów. Marzec-kwiecień oraz październik-listopad to złoty środek, gdy temperatura utrzymuje się między 20 a 27°C, a upał nie odbiera sił podczas zwiedzania. To właśnie wtedy drzewa oliwne i kwiaty miododajne nadają wyspie wyjątkowego uroku, a światło o poranku jest miękkie i idealne do fotografii. Jeśli jednak nie boisz się wyższych temperatur, lipiec i sierpień przynoszą inne wrażenia – choć temperatura może sięgać nawet 40°C w cieniu, towarzyszy jej silny wiatr Meltemi, który przynosi ulgę.

Dla rodzin z dziećmi najlepsza jest wiosna lub jesień: płaskie ścieżki i niskie temperatury sprawiają, że zwiedzanie staje się przyjemnością. Seniorzy docenią krótkie trasy i bliskość głównych arterii komunikacyjnych, natomiast pasjonaci fotografii powinni nastawić budzik na godzinę przed wschodem słońca – o tej porze cienie na białych domkach tworzą najbardziej spektakularne kontrasty. Miłośnicy aktywnego wypoczynku znajdą tu raj dla rowerzystów i trekkingowców: trasa do wąwozu Akamas czy wodospadów to prawdziwa uczta dla zmysłów.

Pamiętaj: pogoda w Santorini potrafi zaskoczyć – zawsze miej pod ręką lekką kurtkę przeciwdeszczową.

Chirokitia: Dotknąć tysiącleci – podróż do serca neolitu

Gdy stajesz między niskimi kamiennymi murkami Chirokitii, otaczają cię nie tylko ślady przeszłości, ale także światło i cień, które od wieków odgrywają kluczową rolę w postrzeganiu piękna. Ta osada, uważana za jedno z najstarszych świadectw osadnictwa na Cyprze, jest jak niedokończona kompozycja fotograficzna – niepozorna, a jednocześnie pełna głębokiego sensu. Archeolodzy porównują ją do innych skarbów neolitu, takich jak Çatalhöyük w Turcji czy stanowisko na greckiej wyspie Kalymnos, jednak Chirokitia wyróżnia się intymnością – tutaj nie ma monumentalnych ruin, tylko domy zbudowane z kamienia i błota, ułożone w kręgi niczym kadry z filmu. Czy to nie fascynujące, że te same kolory ziemi i nieba, które inspirowały mieszkańców sprzed 8 tysięcy lat, dziś wciąż przyciągają artystów szukających idealnego światła?

Podczas gdy współczesne kurorty Cypru tętnią życiem – Ayia Napa w 40 minut może przyciągać tysiące turystów – Chirokitia pozostaje miejscem niemalże świętej ciszy. To tu archeolodzy odkryli pozostałości ceramiki malowanej ochrą, figury płaskorzeźbione z obsydianu oraz dowody na wymianę handlową z Bliskim Wschodem. Każdy kamień nosi ślad ludzkiej dłoni, a każda bruzda w ziemi opowiada o codzienności mieszkańców: pasterzy, tkaczek i kupców. Osada została wpisana na listę UNESCO nie tylko za swoje znaczenie historyczne, ale także za to, jak autentycznie oddaje ducha epoki neolitu – bez rekonstrukcji czy nadmiernej stylizacji.

Dla podróżniczki o artystycznym spojrzeniu Chirokitia jest niczym kadr bez powtórzeń – miejsce, gdzie można usiąść na kamieniu i wyobrazić sobie kobiety haftujące wzory na tkaninach przy ogniu zapalanym o świcie. To tu światło wschodzącego słońca padające ukośnie na niskie mury tworzy grę cieni, która przypomina o tym, jak każdy detal ma znaczenie. I choć osada może wydawać się skromna w porównaniu z innymi zabytkami regionu, to właśnie jej usterkowy charakter sprawia, że staje się wyjątkowa.